Page content

article content

Klimaatverandering 5: Mogelijke oplossingen voor klimaatverandering

Dit is het vijfde en voorlopig laatste artikel in een serie over klimaatverandering met veel achtergrond informatie, maar eindelijk eens het complete plaatje. Klimaatverandering is een van de belangrijkste uitdagingen van deze tijd, toch lezen we er in de pers alleen kleine stukjes over, zelden of nooit het hele verhaal. In deze serie wil ik proberen het hele verhaal over klimaatverandering te vertellen. Dat is ambitieus, maar noodzakelijk voor wie het allemaal wil begrijpen. Michiel Haas.

Deze vijf artikelen samen, zijn gebundeld in mijn eerste eMagazine Michiel’s Choice – Klimaatverandering, welke via deze site ook beschikbaar is.

Energiebesparing

Verreweg de goedkoopste en economisch vaak interessante oplossing is om energie te besparen. Waar geen energie verbruikt wordt, wordt geen CO2 uitgestoten en hoeft ook geen energie ingekocht te worden. De overheid stelt eisen aan energieverslindende gebouwen. Zo is de EPC (energieprestatie coëfficiënt), een norm welke de energieprestatie van een gebouw uitdrukt in één getal, ingevoerd en wordt deze in stappen steeds verlaagd. Zijn we ooit in 1996 begonnen met een EPC van 1,4 voor woningen, vanaf 2021 moet de EPC 0,0 zijn, bijna energie neutraal. Dat zijn goede stappen. Ook voor andere gebouwen geldt een vergelijkbaar regiem, een steeds beter wordende energieprestatie. Niet alleen voor gebouwen gelden stimuleringsregelingen om energiezuiniger te worden. Dit geldt ook voor auto’s, diverse bedrijfsmiddelen, enz.

De EU heeft als doel dat in 2020 20% energie bespaard wordt ten opzichte van het referentiejaar 1990. Eurostat [1] berichtte dat we goed op schema liggen. De cijfers van het energieverbruik over 2014 van de Europese lidstaten laten een positieve ontwikkeling zien. De besparing ten opzichte van het referentiejaar 1990 en het toen verwachte verbruik in 2020 bedraagt 16,9 procent, dat is zelfs 2 procent minder dan het tussendoel voor 2014. Nederland doet dapper mee, al is de daling nog niet echt robuust. Helaas nam het energieverbruik in 2015 weer toe, waardoor we nu nog maar 0,4% onder het doel zitten. Toch zit hier een addertje onder het gras. We tellen niet de energiebesparing ten opzichte van het niveau 1990, hoewel dat wel gezegd wordt, maar we tellen de besparing ten opzichte van het niveau dat we bereikt hadden als de groei van het energieverbruik gewoon was doorgegaan sinds 1990. Dat leidt tot een theoretische besparing, maar feitelijk kan het energieverbruik gewoon toenemen.

Overgang naar duurzame bronnen

In 2015 bestond het wereldenergieverbruik voor 78,4% uit fossiele brandstoffen als kolen, olie en aardgas. De overige 21,6% werd gevormd door waterkracht, kerncentrales, zon & wind, geothermie en biomassa [2]. Die 78,4% fossiel zou in 2050 tot 0% gedaald moeten zijn. In een wereld waarin we met meer en meer mensen leven en onze welvaart ook voortdurend toeneemt, is dat een welhaast onmogelijke, maar noodzakelijke opgave.

In dit overzicht worden kerncentrales nog tot de duurzame bronnen gerekend, maar dat is feitelijk onjuist. Kerncentrales zijn niet renewable, hernieuwbaar. De brandstof is afhankelijk van eindigende grondstoffen en de nucleaire vervuiling is een onopgelost probleem.

Biomassa is uiteraard wel hernieuwbaar, maar voldoet op korte termijn niet aan een lagere CO2 uitstoot. Het argument dat biomassa CO2-neutraal is omdat we weer nieuw aanplanten is theoretisch juist. Maar het duurt maar liefst 50 tot 100 jaar voordat de uitgestoten CO2 weer is opgenomen door de nieuwe bomen, dus schieten we er voor het klimaatproblematiek van nu niets mee op. Want de komende 15 tot 20 jaar zullen we de CO2-uitstoot drastisch moeten reduceren. Langzamerhand begint dit besef ook door te dringen bij klimaatexperts dat biomassa op korte termijn meer CO2 kost dan het oplevert. Om een voorbeeld te geven: ‘Hout brandt minder efficiënt dan kolen en gas. Geen fan of criticus van biomassa spreekt dat onweerlegbare feit tegen. Voor dezelfde hoeveelheid elektriciteit stoten de houtkorrels, tijdens de verbranding, in de Amercentrale straks 95 procent meer CO2 uit dan gas. En zelfs 15 procent meer dan steenkool, de meest vervuilende fossiele brandstof’[3].

Blijven dus feitelijk alleen zon, wind, waterkracht en geothermie over.

Opwekking van energie uit duurzame bronnen betekent bijna automatisch opwekking van elektriciteit. De maatschappij zal voor een groot deel geëlektrificeerd worden. Zo’n omschakeling naar een op elektriciteit gebaseerde maatschappij zal veel van ons aanpassingsvermogen vergen. De campagne ‘Van het gas los’ wil ons alvast bewust maken en voorbereiden hierop. Het is ook goed mogelijk. Terwijl een aanpassing aan een opwarmend klimaat veel lastiger zal zijn en aanzienlijk grotere investeringen vereist.

Het stijgende energieverbruik wereldwijd is in bovenstaande grafieken goed te zien en het geringe aandeel vernieuwbaar ook (bron: © OECD/IEA 2015 World Energy Outlook, IEA Publishing)

Aandeel duurzame energie Nederland/EU/wereld

Het energieverbruik uit hernieuwbare bronnen in Nederland is in 2016 uitgekomen op een schamele 5,9%. Slechts een zeer geringe stijging van 0,1% ten opzichte van het jaar daarvoor. Het energieverbruik uit wind en zon steeg, het verbruik uit biomassa nam licht af, maar is nog steeds dominant.  De Nederlandse doelstelling is om in 2020 14% van het totale energieverbruik uit duurzame bronnen te halen. Dat is nog een ambitieuze doelstelling, gezien het huidige percentage, maar bij lange na niet genoeg, gezien de voortschrijdende opwarming van de Aarde. Op basis van de Nationale Energieverkenning 2016 blijft het percentage duurzaam opgewekte energie in 2020 steken op rond de 12,5 procent. De Nederlandse overheid heeft als doelstelling voor 2050 een volledig duurzame energievoorziening, 100% hernieuwbaar. Het zal duidelijk zijn dat dat nog een hele weg te gaan is.

De opwekking van Nederlandse energie naar hernieuwbare bronnen (bron: CBS2017)

De gehele Europese Unie heeft als doelstelling om in 2020 20% hernieuwbare bronnen te hebben, terwijl dat in 2016 al 16% is. Hieruit blijkt hoe erg Nederland achterloopt.

Hernieuwbare energie aandeel van het totale wereldwijde energieverbruik in 2015 (bron: REN21, renewables 2017, global status report)

Het lijkt allemaal hard te gaan met zon en wind, maar als je het grotere plaatje bekijkt zijn we nog ver verwijderd van de doelstellingen om de Aarde onder de twee, liefst anderhalve graad Celsius opwarming te houden.

Niet opstoken fossiel

Verreweg het belangrijkste aandachtspunt en de best mogelijke oplossing, is het zorgen dat er steeds minder CO2 vrijkomt door een sterk afnemend gebruik van fossiele grondstoffen. Zoals we in het vorige artikel zagen hebben we nog een CO2e (CO2-equivalent) budget van minder dan 600 miljard ton CO2e als we binnen de anderhalve graad opwarming willen blijven. Volgens onderstaande grafiek hebben we dan begin 2017 nog 4,1 jaar tot 2021 voor het kooldioxide budget op is [4]. Daarna moeten we stoppen met fossiele brandstoffen!

Het koolstofbudget geeft ons aan tot welke opwarming we door kunnen gaan met fossiele brandstoffen te verstoken (bron: CarbonBrief)

Dit betekent dat grote delen (82%) van de wereldwijde fossiele reserves onaangeroerd in de grond zouden moeten blijven zitten [5]. Dit heeft enorme consequenties voor landen en bedrijven die afhankelijk zijn van de fossiele energie. Een versnelde omschakeling naar duurzame bronnen is noodzakelijk. Doorgaan op de huidige voet is onaanvaardbaar en zou feitelijk bestraft moeten worden door het nog op te richten ‘Tribunaal van de Aarde’ en de aanklacht heet ecocide. Iedereen weet inmiddels dat het misdadig is op deze wijze door te gaan. Dat er dus ooit zo’n tribunaal komt is niet onwaarschijnlijk. Wereldleiders als Trump en CEO’s van grote bedrijven als Shell, ExxonMobile, enz. zouden ooit ter verantwoording kunnen worden geroepen.

Het aandeel van de wereldwijde fossiele reserves dat niet gebruik zou mogen worden, willen we binnen de grenzen van de twee graden opwarming blijven (bron: McGlade & Erkins in Nature 2015)

Afvangen van CO2 en hoe CO2 te verwerken

Wereldleiders hebben sinds 1995 tweeëntwintig VN-klimaatconferenties gehouden, toch is de jaarlijkse globale uitstoot van fossiele brandstoffen in die periode gestegen van 6.000 tot 10.000 miljoen ton koolstof per jaar.

De waarschijnlijkheid dat de wereld ertoe besluit dat we de resterende fossiele brandstof reserves in de grond moeten laten, is gering. Dit betekent dat er gezocht moet worden naar andere, technische oplossingen, om het aandeel CO2 uit de dampkring aanzienlijk te verkleinen.

Het afvangen van CO2 bij de bron is daarbij een serieuze optie. Internationaal wordt dit afgekort met CCS (carbon capture and storage). In maart dit jaar is in Zwitserland door Climeworks de eerste commerciële installatie geopend die CO2 uit de lucht filtert en het doorverkoopt aan een nabijgelegen kassencomplex om planten harder te laten groeien. Tegen 2025 wil het bedrijf 1 procent van de wereldwijde uitstoot wegfilteren. Hiervoor zijn dan wel heel veel installaties nodig.

Interessant aan de CCS methode is dat er ook commerciële producten kunnen ontstaan uit het afgevangen kooldioxide gas. De Zwitsers verkopen het door als een soort mest aan een kassencomplex. In India is een bedrijf dat er bakpoeder van maakt, evenals de Hengelose afvalverwerker Twence. Anderen proberen er opnieuw brandstof van te maken, hoewel daar nog een hele weg is te gaan. Probleem bij al deze vormen van opvang en hergebruik is dat de CO2 uiteindelijk weer in de kringloop terugkomt. En we er feitelijk niets mee opschieten. Daarom wordt er ook gekeken naar ondergrondse opslag van afgevangen CO2. In Nederland wordt dit op kleine schaal toegepast, ondanks grote weerstand. De afgevangen CO2 wordt dan in kleinere uitgeputte gasvelden onder zee opgeslagen. Indien we alle Nederlandse gasvelden zouden gebruiken om afgevangen CO2 in op te slaan, zouden we de uitstoot van Nederland van de komende 40 jaar probleemloos in onze gasvelden kwijt kunnen. Uiteraard is het een end-of-pipe oplossing, dus minder wenselijk, maar het zou in de overgangsfase van fossiel naar hernieuwbaar een belangrijke rol kunnen spelen denkt onze regering. Zij zet stevig in op deze CCS in het nieuwe regeerakkoord, misschien wel onrealistisch stevig. CO2 opslag is een tijdelijke oplossing.

Een andere manier om CO2 te binden is het te mineraliseren met Olivijn bijvoorbeeld. Dit gesteente kan goed CO2 uit de lucht binden en vasthouden. Het leek een veelbelovende methode, maar vraagt wel heel veel Olivijn en is hierdoor wat op de achtergrond gekomen.

Er worden steeds meer manieren bedacht om afgevangen CO2, we noemen dat CO2-valorisatie, een nuttige bestemming te geven. Enkele voorbeelden:

De komende jaren zullen er wel steeds meer technieken worden uitgevonden om de CO2 een nuttige toepassing te geven.

De intensieve veehouderij veroorzaakt een aanzienlijk deel van de CO2 uitstoot (foto: Syda Productions/Shutterstock)

Beëindigen van intensieve veehouderij – iedereen veganist

Deze momenteel onrealistische gedachte, hoort toch thuis in de mogelijke oplossingen. In een volgend eMagazine zal ik dit verder uitwerken op persoonlijk niveau. Maar hier gaat het over beleidsniveau. De vleesindustrie is volgens onderzoekers van het WorldWatch Institute [6] goed voor 51% van de jaarlijkse door de mens veroorzaakte CO2-uitstoot. Daarmee is de veeteeltsector voor de helft verantwoordelijk voor de antropogene opwarming van de Aarde. Koeien produceren grote hoeveelheden van de broeikasgassen koolstofdioxide, methaan, stikstofoxide en lachgas. Er zijn 70 miljard dieren (koeien, kippen, varkens, enz.) in de intensieve veehouderij op deze wereld. Bij de 7,5 miljard mensen die er nu op Aarde leven, betekent dat bijna 10 dieren in de intensieve veehouderij per wereldburger!

Natuur & Milieu rekende uit dat wil Nederland aan de Parijse klimaatdoelstellingen van 2030 voldoen, de veestapel zou moeten worden teruggebracht tot 1 miljoen melkkoeien en 3,4 miljoen varkens. Dat is een inkrimping van 40%. Ook het aantal kippen moet met een vijfde worden teruggebracht. [7]

Als iedereen veganist zou worden en geen dierlijke producten meer zou eten, zou dat enorme positieve consequenties hebben voor de klimaatverandering. Onmogelijk? Twintig jaar geleden hadden we toch ook niet verwacht dat roken zo not-done zou zijn als het nu is?

Geo-engineering

Geo-engineering is het bewust ingrijpen in het functioneren van de Aarde, veelal met als doel klimaatverandering tegen te gaan. Daarbij kunnen we twee vormen van geo-engineering onderscheiden: aan de ene kant Solar Radiation Management (SRM) en aan de andere kant Carbon Dioxide Removal (CDR).

Solar Radiation Management werkt door een deel van de zonne-energie terug de ruimte in te reflecteren. De temperatuur van de aarde wordt immers grotendeels bepaald door de inkomende zonnestraling. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door het plaatsen van grote spiegels tussen ons en de zon. Dat is tot nu toe nog veel te duur. Het kan ook door reflecterende deeltjes in de atmosfeer te brengen. Kristallen, kleine waterdruppeltjes, alles wat kan reflecteren. Door sommige mensen ook wel chemtrails genoemd. Maar reflectie kan ook vanaf de Aarde zelf plaatsvinden, licht gekleurde delen zoals de Arctische zones weerkaatsen tot wel 90% van het zonlicht terug, terwijl bossen en oceanen, donkerder zijn en zo veel meer energie absorberen. Bekend is het fenomeen dat grote vulkaanuitbarstingen dermate veel stof in de hogere lagen van de atmosfeer kunnen uitstoten, waar ze langer verblijven en daarmee ook de Aarde afkoelen.

SRM is eigenlijk alleen symptoombestrijding omdat het probleem van de vrijkomende broeikasgassen niet aan de bron aangepakt wordt. De andere tak van geo-engineering – CDR – doet dit wel. We zien dan ook dat CDR zich langzaam aan het taboe aan het onttrekken is.

CDR is een andere aanpak dan het afvangen van CO2 emissies van grote fossiele verbruikers zoals energiecentrales. Het afvangen vermindert de emissie naar de atmosfeer, maar kan de hoeveelheid kooldioxide die al in de atmosfeer voorkomt niet verminderen. Omdat CDR kooldioxide uit de atmosfeer verwijdert, veroorzaakt het negatieve emissies, waardoor emissies van kleine en verspreide puntbronnen worden aangepakt, zoals huishoudelijke verwarmingssystemen, vliegtuigen en uitlaatgassen.

Mars tegen geo-engineering in Dublin, Ierland, januari 2017 (bron: Remizov / Shutterstock)

[1] Energy saving statistics 2017 – http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Energy_saving_statistics

[2] REN21, Renewables 2017 Global Status Report – http://www.ren21.net/gsr-2017/chapters/chapter_01/chapter_01/#target_12

[3] Waarom biomassa een grotere klimaatkiller is dan steenkool – Emiel Woutersen, Daphné Dupont-Nivet en Frank Straver – Trouw Groen 22 november 2017 – https://www.trouw.nl/groen/waarom-biomassa-een-grotere-klimaatkiller-is-dan-steenkool-~a8d089d1/

[4] Analysis: Just four years left of the 1.5C carbon budget – Robert McSweeney et al. – CarbonBrief April 2017 – https://www.carbonbrief.org/analysis-four-years-left-one-point-five-carbon-budget

[5] Leave fossil fuels buried to prevent climate change, study urges – Damian Carrington in The Guardian January 2015 – https://www.theguardian.com/environment/2015/jan/07/much-worlds-fossil-fuel-reserve-must-stay-buried-prevent-climate-change-study-says

[6] Livestock and Climate Change – Robert Goodland and Jeff Anhang – in World Watch Magazine 12/2009 – http://www.worldwatch.org/node/6294

[7] Voedselvisie, naar een gezond en duurzaam voedselsysteem in 2030 – Natuur & Milieu september 2017 – https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/uploads/2017/09/NM-Voedselvisie-2030-rapport-v3-ia.pdf

Comment Section

3 reacties op “Klimaatverandering 5: Mogelijke oplossingen voor klimaatverandering


Door Rijkert Knoppers op 19 december 2017

Citaat: “SRM is eigenlijk alleen symptoombestrijding omdat het probleem van de vrijkomende broeikasgassen niet aan de bron aangepakt wordt.” Maar waarom zou SRM wel een vorm van symptoombestrijding zijn, en het eerder genoemde CCS niet? In beide gevallen kunnen we straffeloos doorgaan met het produceren van CO2, want CCS of SRM zorgt wel voor een tegenmaatregel. Gewoon het uitgangspunt van de Trias Energetica (toch wel bekend?) hanteren, dan kom je het verst!


Door nicole op 26 september 2018

kak


Door Sypex op 26 september 2018

We moeten eigenlijk Amerika platbombarderen met poep

Plaats een reactie


*