Page content

article content

Klimaatverandering 3: Te verwachten gevolgen klimaatverandering

Dit is het derde artikel in een serie over klimaatverandering, een long read met veel achtergrond informatie, maar eindelijk eens het complete plaatje. Klimaatverandering is een van de belangrijkste uitdagingen van deze tijd, toch lezen we er in de pers alleen kleine stukjes over, zelden of nooit het hele verhaal. In deze serie wil ik proberen het hele verhaal over klimaatverandering te vertellen. Dat is ambitieus, maar noodzakelijk voor wie het allemaal wil begrijpen. Michiel Haas.

Klimaatmodellen

Dat de broeikasgassen die wij mensen uitstoten de Aarde opwarmen staat vast, maar er is nog veel onderzoek nodig om beter te voorspellen wat de effecten op de langere termijn zullen zijn.  Voorspellingen zijn allemaal gebaseerd op modellen. Een klimaatmodel is een vereenvoudigde voorstelling van een complex systeem, in dit geval van het aardoppervlak, de atmosfeer, de oceanen en de processen die er werkzaam zijn.

Wetenschappers gebruiken verschillende gegevens om klimaatmodellen mee te voeden en om vervolgens te kijken hoe ons klimaat zou reageren op bijvoorbeeld een verdubbeling van CO2 in de atmosfeer, of hoe de oceanen warmte opnemen en op die wijze van invloed zijn op ons klimaat. Deze klimaatmodellen worden niet alleen gebruikt om klimaatverandering in de toekomst te berekenen, maar ook om het klimaat en de klimaatwijzingen van vroeger te verklaren. Naarmate we het klimaat meer bestuderen en computers krachtiger worden, worden klimaatmodellen meer en meer betrouwbaar. De huidige modellen zijn in staat om geloofwaardige schattingen te maken over het klimaat in de toekomst. Maar het blijven modellen.

Wat is belangrijkste schakel?

Onderzoekers Adrian E. Raftery et al., die de studie ‘Less than 2 °C warming by 2100 unlikely’ [1] uitvoerden, keken ook naar welke factoren ten grondslag liggen aan de uiteenlopende scenario’s omtrent toekomstige uitstoot van broeikasgassen: aantal mensen op Aarde, bruto binnenlands product per hoofd bevolking en emissie-intensiteit (hoeveelheid CO2 er voor elke dollar aan economische activiteit wordt uitgestoten). Welke van deze drie elementen is nu de belangrijkste inzake de te verwachten opwarming van de Aarde? De wereldbevolking blijft groeien, maar omdat de groei voornamelijk plaatsvindt in Afrika, waar relatief weinig fossiele brandstoffen worden gebruikt, zal dat een beperkte impact hebben op de opwarming van de Aarde. Het bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking speelt een duidelijke rol, doordat landen steeds rijker worden en meer consumeren. Maar verreweg de belangrijkste is de emissie-intensiteit. Deze vertoont de laatste decennia een dalende lijn, doordat landen efficiënter produceren en steeds meer maatregelen treffen om hun uitstoot terug te dringen. De snelheid waarmee die emissie-intensiteit in de komende decennia af blijft nemen, blijkt cruciaal te zijn voor het bepalen van de opwarming waar de Aarde eind deze eeuw mogelijk mee te maken krijgt.

De opwarming van de Aarde heeft over de hele wereld gevolgen voor de natuur, onze gezondheid en veiligheid en voor de beschikbaarheid van voedsel en water.

Verder stijgende zeespiegel

Ongeveer 10 procent van de wereldbevolking woont in laaggelegen kustgebieden en driekwart van alle grote steden ligt aan de kust, is toenemende zeespiegelstijging een van de grootste risico’s van klimaatverandering. Vóór de laatste grote ijstijd, ongeveer 120.000 jaar geleden, was de temperatuur op Aarde een graad hoger dan vandaag. De zeespiegel stond toen 5 tot 9 meter hoger. Volgens het IPCC (klimaatpanel van de Verenigde Naties) zal de zeespiegel gedurende de 21e eeuw wereldwijd met 26 tot 82 centimeter stijgen (2081-2100 t.o.v. 1986-2005). Dit is het gevolg van:

  • de uitzetting van het zeewater
  • het smelten van gletsjers en kleine ijskappen
  • het gestage slinken van de grote ijskappen op Groenland en Antarctica
  • toenemende sneeuwval op Antarctica
  • afkalving aan de randen van de Groenlandse en de West-Antarctische ijskap
  • minder opslag van water op land.

De verwachting is dat zeespiegelstijging een zeer langzaam proces is dat nog circa twee eeuwen zal doorgaan. En in die periode wordt een stijging van de zeespiegel verwacht van 2,3 meter voor iedere graad Celsius stijging [2]. Hetgeen zou kunnen betekenen dat als we naar een extra opwarming van meer dan twee graden gaan boven het 1990 niveau, de zeespiegel nog bijna vijf meter zou kunnen stijgen. Dat wordt dan voornamelijk veroorzaakt door uitzetten van het warmer wordende zeewater en het verder smelten van het landijs op Groenland en west Antarctica, 10% van het ijs op Antarctica. De verwachting is dat deze voorspelling voor 50% correct is.

Een stijging van de zeespiegel met vijf meter, zou voor Nederland betekenen dat het economisch belangrijkste deel, Noord-, en Zuid-Holland volledig onder water zouden lopen.

Verwachte kaart van Nederland bij een zeespiegelstijging van vijf meter (bron: Jan Arkesteijn)

Maar ook andere delen van de wereld zullen ernstige problemen krijgen. Een niet onaanzienlijk deel van de wereldbevolking, ca. 3-400 miljoen mensen, wonen in kuststreken tot vijf meter boven ‘NAP’. Deze betrekkelijk laaggelegen gebieden, zoals delen van onder meer China, Bangladesh, Vietnam, Japan, Indonesië, India, Egypte, de Bahama’s, de Hoorn van Afrika, delen van de oostkust van de USA en West-Europa hebben dan een probleem. In ontwikkelingslanden, die zich veel minder goed kunnen verdedigen, zou 1,2% van het land onderlopen; 245 miljoen mensen zouden een andere woonplaats moeten zoeken. Gelukkig is dit niet een scenario voor de korte termijn, maar binnen twee eeuwen kan dit realiteit zijn.

De rode gebieden zouden onderlopen bij een zeespiegelstijging van 6 meter (bron: NASA via Wikimedia Commons)

Hitte en gezondheid

Als klimaatverandering onveranderd doorzet vanwege ongewijzigd beleid zullen grote gebieden met name in Pakistan, India en Bangladesh te maken krijgen met perioden van hitte die voor veel mensen gevaarlijk zijn. Daarbij zal de grens waarbij mensen niet kunnen overleven zelfs worden overschreden. Dat voorspellen Amerikaanse wetenschappers in het wetenschappelijke tijdschrift Science Advances [3] van augustus 2017. Ze gebruiken daarbij de methode van natteboltemperatuur, deze methode wordt veel gebruikt om een “ervaringstemperatuur” bij warmte te beschrijven. Een mens houdt het lichaam koel door zweten en bij warm weer zal de huid dus vochtig zijn. De ervaren temperatuur komt daardoor meer overeen met de natteboltemperatuur dan met de gemeten luchttemperatuur. De natteboltemperatuur is altijd lager dan de luchttemperatuur, ook wel drogeboltemperatuur genoemd. Hoe hoger deze natteboltemperatuur is, hoe meer moeite het kost om te zweten en het lichaam af te koelen, waarbij de overlevingsgrens bij een natteboltemperatuur van 35 graden Celsius ligt. Dat kan bestaan uit een combinatie van een relatieve luchtvochtigheid van meer dan 50 procent en een temperatuur boven de 40 of 50 graden Celsius. Onder die omstandigheden kan het lichaam zijn warmte niet meer afvoeren. Blootstelling van enkele uren aan een dergelijke temperatuur en vochtigheid kan fataal zijn. Voor minder gezonde personen kunnen ook lagere natteboltemperaturen dan 35 graden levensbedreigend zijn. In India en Pakistan hebben zich de afgelopen jaren al verscheidene hittegolven voorgedaan waarbij duizenden mensen omkwamen. In 2015 vonden 3500 personen de dood bij een hittegolf die deze landen trof. Volgens het scenario dat overeenkomt met de klimaatafspraken van Parijs, wordt de dodelijke grens van 35 graden natteboltemperatuur echter nergens gehaald.

Maar de hitte beperkt zich niet tot Azië, ook Europa kan ernstige problemen verwachten met heftige effecten op de gezondheid en mortaliteit. Onderzoekers van het Joint Research Centre van de Europese Commissie schrijven in het wetenschappelijke tijdschrift The Lancet Planetary Health [4] van augustus 2017 dat het aantal Europeanen dat jaarlijks overlijdt als gevolg van een hittegolf, overstroming, storm of andere extreme weersomstandigheden nu ca. 3.000 per jaar zijn. Maar dat dit tegen het einde van de eeuw zal oplopen tot ongeveer 150.000 per jaar. Vooral het aantal doden door hittegolven zal exponentieel stijgen, van 2.700 per jaar nu tot 151.500 per jaar tegen het einde van deze eeuw (99 procent van het totale aantal slachtoffers). De toename van het aantal slachtoffers wordt door de wetenschappers voor 90 procent toegeschreven aan de klimaatopwarming en maar voor 10 procent aan de toename van de bevolking, de verstedelijking en de migratie in de risicozones. Waarbij het zuiden van Europa wezenlijk zwaarder zal worden getroffen dan het noorden. “Als de klimaatopwarming niet dringend wordt aangepakt en er geen afdoende adaptatiemaatregelen worden genomen, zullen tegen het einde van de eeuw zo’n 350 miljoen Europeanen blootgesteld zijn aan extreme en gevaarlijke weersomstandigheden” schrijven de onderzoekers.

Verdroogde bossen door de uitbreidende verwoestijning (foto: THP Stock, Shutterstock)

Voedselvoorziening

De toekomstige voedselvoorziening is een belangrijk punt voor het overleven op onze planeet. Daarbij spelen drie factoren een rol:

  • toenemend aantal inwoners;
  • stijgende welvaart;
  • klimaatverandering met meer weerextremen.

Tegen 2050 telt de Aarde naar verwachting 30% meer inwoners, waarmee het totaal op circa negen miljard mensen uitkomt. Om aan de vraag naar voedsel te blijven voldoen, moet de productie met zeventig procent omhoog. Dat is de noodzaak aan de vraagkant.

Aan de aanbodkant, wat kan de Aarde produceren, worden we geconfronteerd met de onzekerheid wat de opwarming met de voedselproductie doet. Enerzijds weten we dat een toename van het CO2 gehalte in de lucht groei bevordert. Maar inmiddels heeft nieuw onderzoek uitgewezen dat dit veel genuanceerder ligt. Onderzoekers van de universiteit van Harvard [5] hebben een nieuw effect ontdekt dat de opwarming van de Aarde op planten heeft. Door de toename van CO2 in de atmosfeer zou het gehalte aan proteïnen en andere voedingsstoffen in gewassen afnemen. Zij slaagden er in te berekenen dat er tegen 2050 zo’n 14,6 procent minder proteïnen in gerst zullen zitten, 7,6 procent minder in rijst, 7,8 procent in tarwe en 6,4 procent in aardappelen. Vervolgens werd de impact onderzocht op de wereldbevolking. Minder proteïnen betekent een vertraagde groei, meer kans op ziekten en voortijdige sterfgevallen. “Als het gehalte aan CO2 blijft stijgen zoals we verwachten, zal de bevolking van 18 landen meer dan 5 procent van zijn proteïnen verliezen tegen 2050”, staat er in het rapport. Maar liefst 150 miljoen mensen zouden er volgens de experts van Harvard vroegtijdig door sterven. Het grootste deel van Afrika (de landen onder de Sahara) zal daarbij het zwaarst getroffen worden, maar ook grote delen van India.

Een rol in de voedselbehoefte speelt ook een veranderende leefwijze. De voedselbehoefte groeit het sterkst in opkomende economieën waar een groter wordende middenklasse zich een uitgebreider en proteïnerijker eetpatroon kan veroorloven. Dit betekent onder andere dat er meer vlees wordt gegeten. Dat zet extra druk op de voedselvoorziening en het milieu. Voor de productie van vlees is veel meer land en water nodig dan voor de productie van gewassen. Ook zorgen runderen voor de uitstoot van methaan, wat vier keer meer broeikasgassen oplevert dan CO2.

Maar er is nog een ander probleem: klimaatverandering, en met name extreem weer, brengt de voedselproductie eveneens in gevaar. Delen van de wereld zullen droger worden en zullen daardoor veel vaker door mislukte oogsten getroffen worden, met name Sub-Saharisch Afrika, Midden-Oosten, Zuid-Azië en Zuidoost Azië, terwijl het al gebieden zijn waar de landbouw een belangrijke rol speelt in de economie. Andere gebieden zullen natter worden, met hetzelfde resultaat. Toenemende neerslag is te verwachten tussen de 40 en 70 graden Noorderbreedte (waar bijvoorbeeld Nederland, Duitsland en Engeland zich bevinden) wordt een gemiddelde toename van de neerslag verwacht, maar tussen 0 en 30 graden Noorderbreedte (bijvoorbeeld in Noord Afrika) juist minder regen.

 Droogte speelt een belangrijke rol bij de achteruitgang van de voedselzekerheid (foto:  shutterstock _572106208 – Glen Cornish)

Biodiversiteit

Indien de gemiddelde temperatuurstijging beperkt blijft tot 2°C ten opzichte van het pre-industriële tijdperk, zijn de risico’s voor de biodiversiteit beperkt. Bij een grotere opwarming worden deze risico’s hoog tot zeer hoog. Het IPCC voorspelt dat het natuurlijk aanpassingsvermogen van veel ecosystemen in de loop van de eeuw zal worden overschreden door een ongeëvenaarde combinatie van diverse verstoringen (klimaatverandering en neveneffecten, vervuiling, veranderd bodemgebruik, …). In die omstandigheden zal een groot deel van de terrestische en aquatische soorten met uitsterven bedreigd worden. In Europa wordt ongeveer een vijfde van de habitats en 12 % van de belangrijke soorten door de klimaatverandering bedreigd. Venen en moerassen behoren tot de kwetsbaarste habitats. Tegen het einde van de 21ste eeuw zal de verspreiding van Europese plantensoorten waarschijnlijk enkele honderden kilometers naar het noorden zijn opgeschoven. In het zuiden zullen dan waarschijnlijk minder bossen zijn, en in het noorden meer. Ongeveer de helft van de soorten bergplanten loopt risico op uitsterven.

Ook voor dieren geldt dat zij naar het noorden trekken en dat kan gevolgen hebben voor de volksgezondheid. Zo is de malariamug al weer in West-Europa gesignaleerd en ook andere ziekten kunnen door bij ons niet voorkomende dieren weer opnieuw verschijnen.

Een vooraanstaande groep biologen [5] berekende dat het tempo waarmee plant- en diersoorten uitsterven tegenwoordig tot wel duizendmaal hoger is dan voor de komst van de mens. Volgens conservatieve schattingen wordt een vijfde van alle zoogdieren, een achtste van alle vogels en een derde van alle koralen met uitsterven bedreigd.

 

Ook het zeeleven wordt ernstig bedreigd door de opwarmende Aarde (foto: shutterstock_231967825 – Dudarev Mikhail)

Kosten voor de maatschappij

De volgende generatie wacht een klimaatrekening van zo’n 500.000 miljard euro, als de CO2-uitstoot niet snel drastisch wordt teruggedrongen zegt de bekende klimaatwetenschapper James Hansen, hoogleraar aan het Earth Institute van de Columbia University in de VS en hoofdauteur van de studie [6] van juli 2017. Het grootste deel van dit bedrag gaat naar technologie om CO2 uit de lucht te halen om de opwarming van de Aarde te beperken.

Als we de CO2-uitstoot vanaf 2021 met 6 procent per jaar reduceren, moet tegen 2100 nog 150 miljard ton CO2 uit de atmosfeer verwijderd worden. Als de emissie echter blijft groeien met 2 procent per jaar, gaat het om 1000 miljard ton tegen 2100. Dergelijke hoeveelheden CO2 verwijderen kan alleen met zeer dure technische oplossingen.

Advocaat van de Aarde

Moet vernietiging van de Aarde als misdrijf tegen de menselijkheid erkend worden? Polly Higgins [7] vindt van wel en werpt zich op als advocaat van de Aarde. Onze wereld kent vier internationale misdrijven: oorlogsmisdrijven, genocide, foltering en misdaden tegen de menselijkheid. De Spaanse onderzoeksrechter Baltasar Garzón en de Schotse advocaat Polly Higgins vinden dat aan deze zeer ernstige schendingen van het internationale recht een vijfde dient te worden toegevoegd: ecocide. Denk aan de verdwijnende Amazone-vegetatie en het laatste Europese oerbos in Polen, de olieverwoestingen in de Niger-delta en de totale ontkenning van de klimaatproblematiek van de Amerikaanse president Trump. Slagen Higgins en Garzón er uiteindelijk in genoeg steun te verwerven om ecocide erkend te krijgen en daarmee de grootschalige vernietiging van onze ecosystemen voorgoed en écht hoog op de internationaal-politieke agenda te zetten?

1] Less than 2 °C warming by 2100 unlikely – Adrian E. Raftery et al.; https://www.nature.com/nclimate/journal/vaop/ncurrent/full/nclimate3352.html

[2] The multimillennial sea-level commitment of global warming – Anders Levermann et al. – http://www.pnas.org/content/110/34/13745.abstract?sid=26fd1d37-7276-46e2-9192-0931e6ebf6ab

[3] Deadly heat waves projected in the densely populated agricultural regions of South Asia – Eun-Soon Im et al. – http://advances.sciencemag.org/content/3/8/e1603322

[4] Increasing risk over time of weather-related hazards to the European population: a data-driven prognostic study – Giovanni Forzieri et al. – http://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196(17)30082-7.pdf

[5] Duizenden diersoorten dreigen dino’s te worden – Mathijs Boom – https://decorrespondent.nl/2894/duizenden-diersoorten-dreigen-dinos-te-worden-en-wij-zijn-hun-meteoriet/303650328036-565f16d4

[6] Young People’s Burden: Requirement of negative CO2 emissions – James Hansen et. al. – https://www.egu.eu/news/347/removing-co2-from-the-air-required-to-safeguard-childrens-future/

[7] ‘Advocaat van de Aarde’ Polly Higgins pleit voor een ecocidewet – Liesbeth Sluiter in DowntoEarth januari 2016 – https://downtoearthmagazine.nl/polly-higgins-advocaat-van-de-aarde-ecocidewet/

Comment Section

0 reacties op “Klimaatverandering 3: Te verwachten gevolgen klimaatverandering

Plaats een reactie


*